بلخاب از دوره مغول تا عبدالرحمان (1221 تا 1879م.)

ضعف‌های مدیریتی سلسله خوارزمشاهیان، موجب شد تا چنگیز، شمال جیحون را اشغال کرده و سپس در سال 1221م. با یک اردوی یکصد هزار نفری به سمت بلخ حرکت کند. روایتی وجود دارد که چنگیز بلخ را محاصره کرد. او برای تسخیر آن شهر، بند امیر بامیان را خراب و آب آن را به رود بلخاب جاری کرد تا بلخ در آب غرق شود. با حمله چنگیز به بلخ بسیاری از مردم آن شهر به مناطق اطراف و از جمله بلخاب گریختند. بلخ سقوط کرد و پس از آن، رو به انحطاط کامل رفت. مناطق اطراف بلخ نیز مورد حمله قرار گرفتند. هجوم چنگیز به بلخاب شاید از آن جهت بود که مغول‌ها برای رسیدن به مناطق جنوبی مجبور بودند از مسیر بلخاب عبور کنند. چنگیز خود فرماندهی لشکری را که از بلخاب به سوی بامیان حرکت می‌کرد به عهده داشت. نویسنده ترکستان‌نامه در این زمینه گزارش‌هایی آورده است. او نوشته است که چنگیز از طالقان (حدود میمنه فعلی) از طریق شاخر (شاخدار) و بای و معبر آفتاب‌گردش و ناحیه بلخاب و یقولان (یکاولنگ) و فیروز بغر به سمت بامیان رفته است. به این طریق شاید این دوره یکی از بدترین دوره‌های‌بلخاب باشد. جدا از هجوم چنگیزیان به بلخاب و تلاش آنان برای دست‌یابی به بامیان، غور، کابل، پروان، سند و هند، فراری‌های زیادی از مناطق و شهرهای اطراف به کوه‌های بلخاب پناه گرفتند. به نوشته محمود ابن ولی، بلخاب در زمان چنگیز به مثابه یک حوزه اداری بوده است.[1]

ورود میرسید علی ولی به بلخاب

بر اساس برخی از منابع و روایات شفاهی، در دوره تیموریان (1380 تا 1507م.)، ابوالبرکات میرسیدعلی ولی فرزند جلال‌الدین حسین بخارایی جد بزرگ سادات بلخاب و برخی دیگر از سادات ساکن در شمال کشور که نسب او با چندین واسطه از طریق سید احمد سکین و سید جعفر شاعر به زید ابن‌علی زین‌العابدین (ع) می‌رسد، عازم بلخاب شد. از «کنزالانساب» نقل شده که او از سبزوار به دستور شاهرخ به بلخ و بلخاب رفته است. حاج کاظم یزدانی او را از جمله علویانی‌می‌داند که در زمان سربداران در شهر سبزوار زندگی می‌کرد. با فروپاشی سربداران در سال 788 هجری، 1386م. او با جمع دیگری از علویان، آن شهر را اجباراً ترک و در مناطق مختلف خراسان شرقی پراکنده شده و به تبلیغ و ترویج تشیّع پرداخت. بر اساس روایات، ابوالبرکات مدتی در هرات اقامت کرد و سپس احتمالاً (بر اساس برخی از روایات) به پشنهاد شاهرخ‌میرزا در سال 810 هجری،1407م. عازم بلخ شد و سپس وارد بلخاب گردید. او در قریه «پای‌زیارت» دره‌مزار بلخاب ساکن شد. میرسید علی حدود چهل سال بعد، در حدود سال 853 هجری، 1449م. درهمان قریه‌ «پای‌زیارت» وفات کرد و در همان محل دفن شد. به نوشته «تاریخ علمای بلخ» علی بن‌حسین جامی بلخی در این دوره حاکم بلخاب بود. او خدمات زیادی به مردم این منطقه کرد و موجب شد که میرسیدعلی ولی در این منطقه اقامت کند. فعلاً قبر میرسید علی در بلخاب مورد توجه مردم قرار دارد.[2]

ادامه در کتاب بلخاب ج 1 ص 150

[1]. ترکستان‌نامه ص 910 و 922، تاریخ ادبیات بلخ ص 171 و تاریخ بلخ (سلطنت ازبیکان در امتداد قرن شانزدهم تا نیمه نخست قرن هجدهم میلادی در بلخ) ص 38 و 71 و 72.

[2]. مهدی رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ ج 2 ص 178.