غارهای بلخاب

در بلخاب، غارهای زیادی وجود دارد که بیشتر آن‌ها در بلندی کوه‌های مرتفع واقع شده‌اند. این غارها در گذشته محل سکونت مردم بوده است، زیرا دره بلخاب در گذشته‌های دور پر از آب بوده و مردم در بلندی‌های اطراف زندگی می‌کرده‌اند. در گذشته بلخاب محل تجمع و زندگی انواع حیوانات بود و انسان جز غار پناه‌گاه دیگری نداشت. غارها انسان را از خطرات مختلف چون حمله حیوانات وحشی حفظ می‌کرد. در دره‌مزار غارهای متعددی وجود دارد. در پشت راه پای‌زیارت به تیخون که از کنار کوه می‌گذرد، غارهای بزرگی است که علامت زندگی در آن‌ها به چشم می‌خورد. همچنین، در مسیر تیخون به پیغوله، بین زوک و دره‌وجمان پشت سر پهنه‌میر، قبر ماه‌لقا قرار دارد. در آنجا یک کوه سرخ‌رنگی است که ظاهراً سرش تمایل به جلو دارد. مردم اعتقاد دارند اولین جایی که در بلخاب آفتاب می‌تابد، همین نقطه از کوه است. در روی کوه غاری در ارتفاع بالا قرار دارد که به عقیده بلخابی‌ها قبر ماه‌لقا آنجاست. کسی دقیقاً نمی‌داند که ماه‌لقا کیست و کی در آنجا دفن شده است. توصیفی هم از آنجا در دست نیست اما این عقیده در منطقه رواج دارد. در پایجه پیغوله غاری وجود دارد که از آن آثاری به دست آمده است. در منطقه کوشکگ هم غاری وجود دارد که عقاید خاصی در مورد آن وجود دارد. هوش هم غارهای متعددی دارد که مشهور است. در میرسید مراد هم غاری است که در بالای کوه قرار دارد و مردم برای یافتن «نیل» و «زمه» با طناب وارد آن می‌شوند. در تگاب‌لوله، زو، جه، تلشقان، تگابتخت و... در تمام بلخاب غارهای زیادی وجود دارد که برخی هنوز کشف نشده است. گسترش غارها در منطقه دلایل متعددی دارد که مهم‌ترین آن به قدمت حضور انسان بر می‌گردد. در گذشته، بسیاری از مناطق دره بلخاب برای زندگی مساعد نبود. بخش عمده‌ای از دره زیر آب بود و امکان زندگی در آن وجود نداشت. به همین دلیل بیشتر مناطق قدیمی، قلعه‌ها، قبرها، غارها و مناطقی که در آن آثار باستانی به دست آمده است، در محل‌های مرتفع قرار دارد.

منبع: جلد اول کتاب بلخاب.