تَگاب‌تَخت

تگاب‌تخت یکی از قریه‌های بزرگ بلخاب است که در منتهی‌الیه بلخاب سفلی قرار دارد. تگاب‌تخت از یک طرف با دره‌صوف ولایت سمنگان و از طرف دیگر با اندراب ولایت بلخ ارتباط دارد. فاصله تگاب‌تخت با ترخوج (مرکز ولسوالی بلخاب) حدود 60 کیلومتر است. تگاب‌تخت دره‌ی سرسبزی است که بعد از تلشقان، در سمت راست دره اصلی بلخاب قرار دارد. دره تگاب‌تخت یک دره شمال، جنوبی است که از رود بلخاب آغاز و بعد از پورشهر به منطقه آسمایی دره صوف ختم می‌شود. تگاب‌تخت در غرب دره‌صوف ولایت سمنگان، در شرق قریه تلشقان بلخاب، در جنوب قریه آبرو بلخاب و در شمال آسمایی دره‌صوف قرار دارد. تگاب‌تخت از سمت شمال شرق با اندراب ولایت بلخ ارتباط دارد. تگاب‌تخت منطقه بزرگی است که شامل محدوده‌ی بین تلشقان تا شگی می‌شود. تگاب‌تخت از چهار بخش مرکزی و چندین قریه بزرگ و کوچک (اکثراً) ایلاقی تشکیل شده است. تگاب‌تخت از نظر زراعی یک منطقه کاملاً حاصل‌خیز است. ایین منطقه زمین‌های زراعی و باغات زیاد با انواع و اقسام میوه دارد. تگاب‌تخت یک منطقه معدنی است. بزرگ‌ترین معادن ذغال سنگ بلخاب در این منطقه قرار دارد. اکثر این معادن تا هنوز مورد بهره‌برداری قرار نگرفته است.

در ارتباط با وجه تسمیه تگاب‌تخت معلومات دقیقی وجود ندارد. با توجه به این که تگاب‌تخت مرکب از دو کلمه «تگاب» و «تخت» است، احتمال دارد آن را به آن جهت تگاب‌تخت گویند که بخش‌های مرکزی آن در یک دره کاملاً هموار و مسطّح قرار دارد. از نظر آب و هوا، بخش‌های مرکزی تگاب‌تخت بسیار گرم و مرطوب است و به همین جهت در آن مناطق عمدتاً شالی می‌کارند و شالی تگاب‌تخت بسیار مرغوب و عالی است. قریه‌های بالا‌دست یا ایلاقی منطقه در بهار سال دارای آب و هوای معتدل و در زمستان‌ها بسیار سرد هستند.

جمعیت تگاب‌تخت حدود 700 خانوار تخمین زده می‌شود که بخشی از آنان در قسمت‌های مرکزی (تگاب) و بخشی در قریه‌های ایلاقی زندگی می‌کنند. اکثریت مردم تگاب‌تخت از نظر قومی هزاره‌اند. ساکنان تگاب‌تخت عمدتاً به دو طایفه بزرگ اَشُورکَل و قاسم کَل تقسیم می‌شوند. لاکان سومین طایفه ساکن در تگاب‌تخت هستند که نسبت به دو طایفه قبلی جمعیت کم‌تری دارند. این سه طایفه از ساکنان اصلی و قدیمی منطقه به حساب می‌آیند اما از سابقه‌ی سکونت این اقوام در منطقه تگاب‌تخت اطلاع دقیقی وجود ندارد. در کنار این طوایف، اقوام دیگری در تگاب‌تخت سکونت دارند. بند‌غلام، وله و پنج‌پای از دیگر طوایف ساکن در منطقه‌اند. تعدادی از ساکنان منطقه از مردم کوهستان (هزاره‌جات) هستند که در این اواخر در منطقه ساکن شده‌اند. در تگاب‌تخت تعدادی از سادات هم زندگی می‌کنند که شامل 6 دسته می‌شوند: اشرفی، جلال، شاه‌قربان، میرکلان، بارک و سادات یکاولنگ. سادات اکثراٌ در بخش‌های مرکزی (تگاب) ساکن هستند.  

تگاب‌تخت از نظر تاریخی، سابقه طولانی دارد. خصوصاً که این منطقه به «آقکپروک» بلخ بسیار نزدیک است. شاهد بر این ادعا، وجود قبرستان‌های قدیمی و تپه‌ی معروف به قلعه کافری است که در کنار میرغضنفر قرار دارد. طبق حفاری‌های انجام شده در این قلعه، استخوان انسان، زینت‌آلات، دست‌بند و از جمله یک مار زینتی توسط حفاران به دست آمده است. آثار تاریخی منطقه نشانه قدمت آن است اما این موارد در قسمت‌های بالا‌دست قریه قرار دارد. به احتمال قوی این قریه از گذشته‌های بسیار دور مسکونی بوده است. تگاب‌تخت در دوره‌های مختلف تاریخی، تحت تاثیر بلخاب، بلخ یا دره‌صوف سمنگان قرار داشته است. تحولات این دو منطقه بر تگاب‌تخت تاثیر زیادی دارد. در دوره حکومت ظاهر شاه و داوود خان، منطقه زیر سلطه حاکمیت محلی قرار داشت. در قیام مردم بلخاب در سال 1358ش. تگاب‌تخت یکی از مناطق بود که نقش فعال در قیام مردم بلخاب داشت. به روایت حلیمی که آن زمان از طلاب مدرسه دهن‌شرط بوده است، او نامه‌ای از علمای بلخاب به مردم تگاب‌تخت رسانده است. این نامه که ظاهراً یک روز قبل از حمله مردم به اداره دولت واقع در ترخوج بود، دعوت از مردم منطقه برای مشارکت در قیام مردمی بوده است. در این نامه و نامه‌های مشابه که به مناطق دیگر هم فرستاده شده بود از مردم خواسته بودند که برای حمله به اداره بلخاب آماده شده، شب موعود به طرف ترخوج حرکت کنند. این خبر برای مردم تگاب‌تخت بسیار خوشایند بود. آن‌ها از شوق اشک می‌ریختند و خود را برای حمله به مرکز آماده می‌کردند. در تصرف مرکز بلخاب، در شب 24حمل 1358ش. مردم تگاب‌تخت مشارکت کردند. سپس تعدادی از بزرگان و جنگجویان این منطقه همراه با مردم دیگر مناطق، به کمک مردم زاری ولایت بلخ شتافتند. منطقه تگاب‌تخت در دوره احزاب، شاهد درگیری‌های خونینی بین احزاب بود. از این بابت خسارات بسیاری بر مردم وارد شده است. بعد از تشکیل حزب وحدت، منطقه گرفتار قومندان‌سالاری شد و جنگ‌های زیادی به وقوع پیوست. تعداد زیادی از مردم و جوانان منطقه کشته شدند. این منطقه در طول دهه 70 و 80 شمسی گرفتار رقابت‌های داخلی بود. در دهه 90 شمسی، همچنان تنش بین افراد قدرت‌طلب تگاب‌تخت ادامه دارد. در سال 1397 ش. در منطقه تگاب‌تخت، چند گروه در مقابل یکدیگر گرفتند، یک گروه به قومندانی سلطان زوار که فعلاً در تگاب‌تخت حاکمیت دارد. گروه دیگر  معروف به مهاجرین است که ظاهراً با حمایت مالی و تسلیحاتی حزب حرکت اسلامی از طریق راه سرخ‌ده دره‌صوف قصد تصرف منطقه را دارند. گروه سوم ظاهراً مورد حمایت حزب وحدت مردم قرار دارند. گروه چهارم افراد به طول ارباب حسن منتسب هستند. تقابل مداوم در منطقه، ظاهراً ارتباط زیادی با معادن ذغال‌سنگ دارد.

ادامه مطلب را در جلد اول کتاب بلخاب ص 438 ملاحظه بفرمایید.